عبيد زاكانى ( وفاتش در 772 ) - خواجه نظام الدين عبيد اللّه قزوينى از خاندان زاكانيان است كه خود را به يكى از قبايل عرب منتسب مىدانسته و از خيلى قديم در قزوين سكونت اختيار كرده بودند و يك عده از افراد اين خاندان مقامات علمى و بعضى نيز مرتبهء صدارت و مشاغل ديوانى داشته‌اند . از زندگانى عبيد اللّه زاكانى كه در شعر عبيد تخلص مىكرده اطلاع درستى در دست نداريم همين‌قدر معلوم است كه او از علماى مشهور عهد خود بشمار مىرفته و وقتى نيز به وزارت رسيده بوده . همشهرى معاصر او حمد اللّه مستوفى كه تاريخ گزيده را در 730 يعنى چهل و دو سال قبل از فوت عبيد نوشته در خاتمهء آن كتاب در حق عبيد مىگويد : « صاحب معظم خواجه نظام الدين عبيد اللّه اشعار خوب دارد و رسائل بىنظير » . عبيد زاكانى يكى از شعرا و نويسندگان بزرگ ايران است كه در فن خود متفرد بوده و با وجود كمال آشنائى بعلوم و معارف عهد خويش بر خلاف بسيارى از معاصرين خود در نظم و نثر اسلوب فصيح روان شيخ شيراز را تتبع كرده و مثل آن استاد بزرگ ذوق سرشار را در انشاء هادى خود قرار داده و در انتخاب الفاظ و تأليف كلام بيش از هر چيز مراعى جانب فصاحت و سادگى شده . در نثر گلستان سعدى سرمشق انشاء اوست و بسيارى از حكاياتى را كه عبيد ساخته بر نسق حكايات گلستان است و غالبا عين تركيبات سعدى و عبارات او را به كار برده و در نظم پيرو دو نفر از استادان بزرگ قديم يعنى اوحد الدّين انورى و سوزنى سمرقندى است . عبيد زاكانى در عصر خود به ظرافت و مطايبه و خوش‌طبعى مشهور بوده و اشعار و رسائلى كه از او در اين باب باقيست به گفتهء حمد اللّه مستوفى حقيقة بىنظير است و از شاهكارهاى بسيار مليح زبان فارسى است چه عبيد در پرداختن آنها هم كمال ذوق و استادى را از خود ظاهر كرده و هم آنها را در قالب فصيح‌ترين عبارات ريخته است . چنان كه از مطالعهء آثار منظوم و منثور عبيد و اشارات تاريخى ديگر برمىآيد در عصر اين شاعر منشى زبردست اخلاق مردم بر اثر استيلاى قوم تاتار و استبداد و جور شحنگان ايشان و ستم‌پيشگى عمال ديوانى و هرج‌ومرج و قتل و غارتهاى اواخر